Wat is de Wet zorg en dwang?

De Wet Bopz is per 1 januari 2020 vervallen. In plaats daarvan zijn twee nieuwe wetten in werking getreden: de Wet verplichte ggz (Wvggz) en de Wet zorg en dwang (Wzd). De Wet zorg en dwang is bedoeld voor mensen met een verstandelijke beperking of een psychogeriatrische aandoening.

Waar gaat de wet over?

De Wet zorg en dwang gaat over onvrijwillige zorg. Onvrijwillige zorg is zorg waartegen degene die de zorg ontvangt zich verzet. Het maakt daarbij niet uit of deze persoon wilsbekwaam is. Ook als de cliënt wilsonbekwaam is en zijn vertegenwoordiger daarom namens hem beslist, is van belang wat de cliënt vindt. Zorg waartegen een cliënt of een vertegenwoordiger zich verzet, mag alleen om ernstig nadeel te voorkomen. Als er geen aanzienlijk risico op ernstig nadeel is, dan kan geen onvrijwillige zorg worden verleend.

Ernstig nadeel kan bijvoorbeeld zijn:
– levensgevaar of ernstig gevaar voor de cliënt of iemand anders
– ernstige psychische, materiële, immateriële of financiële schade voor de cliënt of iemand anders
– ernstige verwaarlozing, maatschappelijke teloorgang of een ernstig verstoorde ontwikkeling van de cliënt of iemand anders
– bedreiging van de veiligheid van de cliënt bijvoorbeeld doordat hij onder invloed van een ander raakt
– hinderlijk gedrag van de cliënt dat agressie van anderen oproept
– gevaar voor de algemene veiligheid van personen of goederen

Onvrijwillige zorg kan er op verschillende manieren uitzien:

  • medisch handelen / therapeutische maatregelen
  • beperking van de bewegingsvrijheid (fixatie) en insluiting
  • uitoefenen van toezicht
  • onderzoek aan lichaam of kleding
  • onderzoek van de woon- of verblijfsruimte op gedragsbeïnvloedende middelen en gevaarlijke voorwerpen
  • controleren op de aanwezigheid van gedragsbeïnvloedende middelen (urinetest of blaastest)
  • beperking van de vrijheid om het eigen leven in te richten (niet wetgeving en huisregels)
  • beperking van het recht op het ontvangen van bezoek

Hoe werkt de wet in de praktijk?

Uit deze voorbeelden blijkt wel dat deze vormen een grote impact hebben op de autonomie en de vrijheid van mensen bij wie deze onvrijwillige zorg wordt toegepast. De onvrijwillige zorg moet dan ook doelmatig (effectief) en proportioneel (in verhouding) zijn en er mag geen beter alternatief voorhanden zijn. Om te zorgen dat deze onvrijwillige zorg niet onnodig of onnodig lang wordt toegepast heeft de Wet een aantal verplichtingen beschreven, waaraan de zorgverantwoordelijke moet voldoen.

Als de zorgverantwoordelijke (meestal de behandelaar) kan uitleggen dat aan alle wettelijke vereisten voor onvrijwillige zorg is voldaan en besluit onvrijwillige zorg in het zorgplan (behandelplan) op te nemen, moet de zorgverantwoordelijke een aantal stappen doorlopen.
Al deze stappen zijn bedoeld om de onvrijwillige zorg zo kort mogelijk toe te passen en alleen wanneer het echt niet anders kan. De zorgverantwoordelijke moet dus steeds blijven zoeken (ook samen met anderen) naar minder ingrijpende alternatieven of maatregelen die ook effectief zijn en waar wel overeenstemming over is.

Onvrijwillige zorg duurt dus zo kort als mogelijk en maximaal drie maanden. Als de onvrijwillige zorg daarna nog steeds noodzakelijk is, moet de zorgverantwoordelijke met een andere discipline overleggen. Bij een tweede verlenging (na nog een keer drie maanden) moet de zorgverantwoordelijke overleggen met iemand die niet bij zorg betrokken is. Na die zes maanden en wanneer de onvrijwillige zorg nog steeds voortduurt, schrijft de Wet zorg en dwang voor dat de zorgverantwoordelijke een externe deskundige* moet raadplegen. Om dat te doen, mag de onvrijwillige zorg nog een keer met een periode van drie maanden worden verlengd. De zorgverantwoordelijke moet het advies daarna weer in het team bespreken.
De Wet zorg en dwang gaat niet over gedwongen plaatsingen en opnames. Die worden nog steeds via de rechter geregeld met een rechterlijke machtiging (RM) of, in een acute situatie, met een inbewaringstelling (IBS).

* Astare biedt externe consultatie in het kader van de Wet zorg en dwang. Neem voor meer informatie contact met ons op.

Tip: lees ook wat je moet weten over de Wet verplichte ggz.