Handboek GGZ2019-06-22T14:37:34+02:00

Astare Handboek

Ons Handboek is ontstaan met als doel de teamleden van Astare te faciliteren bij hun werk in de GGz. Om aan te sluiten bij de praktijk beschreven we de in de DSM gangbare stoornissen met kenmerken en interventies.
In de loop van de tijd is onze visie op psychiatrische aandoeningen en de taal die we daarvoor gebruiken, veranderd. Wat je als hulpverlener het beste kan doen, hangt niet af van de vastgestelde stoornis, maar is een afweging op basis van de persoon, het verhaal, de context, het moment én de kennis die je hebt.
Wij denken dat andere kennis van belang is dan een opsomming van de kenmerken van verschillende stoornissen. Die zijn daarom uit het handboek verdwenen.

Het nieuwe handboek bevat vooral herstelondersteunende interventies en achterliggende kennis die handvatten bieden in het dagelijks werk voor hulpverleners in de GGz. Met deze nieuwe indeling willen we recht doen aan alle verhalen die we in de loop van de tijd uit de GGz hebben gehoord, aan de werkwijze van onze teamleden, onze sprekers en aan de ervaringsdeskundigen die dichtbij ons staan. Het handboek blijft een platform voor herstelondersteunende interventies. Je vindt hier alles wat je kan helpen een respectvolle, deskundige en creatieve professional te zijn.

Door het verlaten van de in de DSM genoemde stoornissen verlaten we niet het onderkennen van, soms ernstig psychisch en psychiatrisch lijden. Dat lijden kent vele vormen, heeft vele betekenissen en vraagt onze professionele nabijheid, met oog voor het individuele verhaal en de context.

Wat is belangrijk om te weten?

Een psychiatrische stoornis (zoals geclassificeerd in de DSM), is een concept dat op basis van afspraken tot stand is gekomen en is daarmee dus een kwestie van definities. Die afspraken veranderen over de tijd, soms door nieuwe wetenschappelijke inzichten en meer kennis, en onder invloed van maatschappelijke veranderingen. Wat een aantal jaren nog als stoornis was gedefinieerd, is dat nu niet meer. Ook ‘ontstaan’ door nieuwe afspraken nieuwe stoornissen. Definitie verandert, niet de werkelijkheid. Een stoornis is daarmee nooit de veroorzaker van problemen: een depressie veroorzaakt geen sombere stemming: een sombere stemming is een onderdeel van dat wat we onder een depressie verstaan.

Door een kwetsbaarheid (aanwezig in aanleg of later ontstaan) kunnen mensen wel meer gevoelig zijn voor ontregeling in stressvolle periodes. De een reageert in tijden van stress met een sombere stemming, anderen zijn gevoeliger voor het ontwikkelen van angsten of psychotische verschijnselen. Ook verslavingen, eetproblemen en dwang zijn vaak een reactie op stress en moeilijke levensomstandigheden, onveiligheid (bijvoorbeeld door schending van lichamelijke integriteit), traumatische gebeurtenissen en verlies.
Vaak is die ontregeling van tijdelijke aard. Soms worden problemen geleidelijk duurzaam. De ernst varieert over de tijd en is doorgaans sterk afhankelijk van de omstandigheden. Vaak gaat het om een combinatie van problemen, die elkaar onderling kunnen beïnvloeden. Hoe mensen zich gedurende hun leven ontwikkelen laat zich tegelijkertijd moeilijk voorspellen en neemt soms onvoorziene en nauwelijks te verklaren afslagen.

Door de psychiatrie als stoornis gedefinieerde concepten kennen in de praktijk een veel grotere variatie dan de categoriale indeling (zoals beschreven in de DSM) doet vermoeden. Het weten wat een psychiatrische label is, geeft misschien wat informatie over de aard van de ontregeling, maar vertelt niets van het verhaal. Bovendien: hoe we tegen mensen aankijken, of we vooral de problemen, het gebrek, het lijden of de mogelijkheden zien, wordt vooral bepaald door degene die kijkt.

Menselijke eigenschappen, gevoeligheden, beperkingen, tekorten, talenten en worstelingen bevinden zich dus op een continuüm.
Dat betekent ook dat er een groep is bij wie de problemen op diverse terreinen heel complex, ernstig, soms acuut en langdurig zijn. Ook (juist!) dan is er een mens, een verhaal, een verlangen, en een betekenis dat gehoord en gezien wil worden. Er zijn, om hoop en perspectief te bieden, is van levensbelang.

Wat kun je doen?

De grootste uitdaging is misschien wel het loslaten van de aanname dat je op basis van de DSM-classificatie (vaak verward met de diagnose) wel weet hoe het zit. Verhoud je in de eerste plaats van mens tot mens binnen de professionele context, in plaats van als hulpverlener tot patiënt.

Kijk verder dan de regels en bedenk wat jij nodig zou hebben;
Stel vragen (mensen kennen zichzelf echt beter dan jij);
Ga ervan uit dat je meer niet weet dan wel;
Houd je blik vrij en open (dat is moeilijker dan je denkt);
Ga op onderzoek uit: Wat is de betekenis van het lijden? Waar ligt de behoefte? Waar zit de pijn? Hoe kan je helpen dat te verlichten?

Onthoud dat elk gedrag, hoe moeilijk te plaatsen ook, betekenis heeft. Mensen doen wat logisch is vanuit hun perspectief. Onderzoek welke aanpassingen in het hier en nu de situatie beter maken, welke ondersteuning het dagelijks leven minder stressvol maakt en wat je kan betekenen. Maak ruimte voor het verhaal, heb oog voor de context, blijf ver weg van de macht en laat je (voor)oordelen achterwege.

Misschien kunnen we niet veel meer doen, dan het zo goed mogelijk te begrijpen en accepteren dat we het meeste niet weten. En alleen voor dit moment en in het hier en nu het verschil maken.

Enthousiast over ons handboek? Leuk als je het gebruikt of deelt, maar vergeet niet de bronvermelding (Astare Handboek)

herstelondersteunende zorg

Herstelondersteunende zorg is hulpverlening die ervan uitgaat dat de kracht om te herstellen van mensen zelf komt en dat zij deskundig zijn…

IPS

Individuele plaatsing en steun (IPS) is een werkwijze om mensen met een psychische kwetsbaarheid te helpen bij het krijgen en houden van een betaalde baan of opleiding…

kernkwadrant

Het Kernkwadrant van Ofman (1992) is een model dat karaktereigenschappen, leerpunten en gevoeligheden van mensen inzichtelijk maakt…

motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering is een methode die zich richt op gedragsverandering en is geïnspireerd door het veranderingsmodel van Prochaska en DiClemente…

open dialogue

Open Dialogue is een succesvolle methode uit Finland om psychose te behandelen. Deze wordt begeleid door twee (daartoe getrainde) therapeuten die in de eigen omgeving van…

positief leefklimaat

De omstandigheden van een behandeling in een gesloten omgeving zijn per definitie niet optimaal. Mensen zijn niet vrij te doen wat ze willen…

psychofarmaca

psychofarmaca zijn geneesmiddelen die ingezet worden bij de behandeling van psychiatrische aandoeningen en psychologische problemen…

psychose gevoeligheid

Psychosegevoeligheid is de kwetsbaarheid, waarbij mensen gedurende hun leven psychotisch kunnen ontregelen. Er wordt ook…

roos van Leary

De Roos van Leary (1957) is een communicatiemodel dat interactiepatronen tussen mensen vereenvoudigt en daardoor inzichtelijk maakt. De Roos bestaat uit…

suïcidaliteit

Suïcidaliteit is het denken aan en bezig zijn met zelfmoord. Het zijn gedachten, fantasieën, plannen, overwegingen zijn over de dood…

totale instituties

Totale instituties zijn organisaties waar mensen voor langere tijd 24 uur per dag, zeven dagen per week verblijven…

TBS

In Nederland kan (uitsluitend) de strafrechter naast werk- en vrijheidsstraffen ook behandelmaatregelen opleggen. De meest bekende is de terbeschikkingsstelling (tbs) met dwangverpleging…

veranderingsmodel

Het veranderingsmodel van Prochaska en DiClemente (2002) maakt inzichtelijk via welke wegen gedragsverandering tot stand komt…

verslaving

Verslaving is een toestand van fysieke en/of mentale afhankelijkheid van een middel …

DSM-5

De DSM-5 is de in mei 2013 uitgekomen nieuwste versie van het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM)…