Handboek GGZ2020-04-09T16:09:18+02:00

Astare Handboek

Ons Handboek is bedoeld om teamleden van Astare te faciliteren bij hun werk in de GGz. Om aan te sluiten bij de praktijk beschreven we tot voor kort de in de DSM gangbare stoornissen met kenmerken en interventies.

“Wat je als hulpverlener het beste kan doen, hangt niet af van de vastgestelde stoornis”

In de loop van de tijd is onze visie op psychiatrische aandoeningen, en de taal die we daarvoor gebruiken, veranderd. Wat je als hulpverlener het beste kan doen, hangt niet af van de vastgestelde stoornis, maar is een afweging op basis van de persoon, het verhaal, de context, het moment én de kennis die je hebt.
Wij denken dat andere kennis van belang is dan een opsomming van de kenmerken van verschillende stoornissen. Die zijn daarom uit het handboek verdwenen.

Het nieuwe handboek bevat vooral herstelondersteunende interventies en achterliggende kennis die handvatten bieden in het dagelijks werk voor hulpverleners in de GGz. Met deze nieuwe indeling willen we recht doen aan alle verhalen die we in de loop van de tijd uit de GGz hebben gehoord, aan de werkwijze van onze teamleden, onze sprekers en aan de ervaringsdeskundigen die dichtbij ons staan. Het handboek blijft een platform voor herstelondersteunende interventies. Je vindt hier alles wat je kan helpen een respectvolle, deskundige en creatieve professional te zijn.

Door het verlaten van de in de DSM genoemde stoornissen verlaten we niet het onderkennen van, soms ernstig psychisch en psychiatrisch lijden. Dat lijden kent vele vormen, heeft vele betekenissen en vraagt onze professionele nabijheid, met oog voor het individuele verhaal en de context.

Wat is belangrijk om te weten?

Een psychiatrische stoornis (zoals geclassificeerd in de DSM), is een concept dat op basis van afspraken tot stand is gekomen en is daarmee dus een kwestie van definities. Die afspraken veranderen over de tijd, soms door nieuwe wetenschappelijke inzichten en meer kennis, en onder invloed van maatschappelijke veranderingen.

Wat een aantal jaren nog als stoornis was gedefinieerd, is dat nu niet meer. Ook ‘ontstaan’ door nieuwe afspraken nieuwe stoornissen.

“De definitie verandert, niet de werkelijkheid”

De definitie verandert, niet de werkelijkheid. Een stoornis is daarmee nooit de veroorzaker van problemen. Een depressie veroorzaakt geen sombere stemming. Een sombere stemming is een onderdeel van dat wat we onder een depressie verstaan.

Door een kwetsbaarheid (aanwezig in aanleg of later ontstaan) kunnen mensen wel meer gevoelig zijn voor ontregeling in stressvolle periodes. De een reageert in tijden van stress met een sombere stemming, anderen zijn gevoeliger voor het ontwikkelen van angsten of psychotische verschijnselen. Ook verslavingen, eetproblemen en dwang zijn vaak een reactie op stress en moeilijke levensomstandigheden, onveiligheid (bijvoorbeeld door schending van lichamelijke integriteit), traumatische gebeurtenissen en verlies.
Vaak is die ontregeling van tijdelijke aard. Soms worden problemen geleidelijk duurzaam. De ernst varieert over de tijd en is doorgaans sterk afhankelijk van de omstandigheden. Vaak gaat het om een combinatie van problemen, die elkaar onderling kunnen beïnvloeden. Hoe mensen zich gedurende hun leven ontwikkelen laat zich tegelijkertijd moeilijk voorspellen en neemt soms onvoorziene en nauwelijks te verklaren afslagen.

Door de psychiatrie als stoornis gedefinieerde concepten kennen in de praktijk een veel grotere variatie dan de categoriale indeling (zoals beschreven in de DSM) doet vermoeden. Het weten wat een psychiatrische label is, geeft misschien wat informatie over de aard van de ontregeling, maar vertelt niets van het verhaal. Bovendien: hoe we tegen mensen aankijken, of we vooral de problemen, het gebrek, het lijden of de mogelijkheden zien, wordt vooral bepaald door degene die kijkt.

Menselijke eigenschappen, gevoeligheden, beperkingen, tekorten, talenten en worstelingen bevinden zich dus op een continuüm.
Dat betekent ook dat er een groep is bij wie de problemen op diverse terreinen heel complex, ernstig, soms acuut en langdurig zijn. Ook (juist!) dan is er een mens, een verhaal, een verlangen, en een betekenis dat gehoord en gezien wil worden. Er zijn, om hoop en perspectief te bieden, is van levensbelang.

Wat kun je doen?

De grootste uitdaging is misschien wel het loslaten van de aanname dat we op basis van de DSM-classificatie (vaak verward met de diagnose) wel weten hoe het zit. We verhouden ons in de eerste plaats van mens tot mens binnen de professionele context, in plaats van als hulpverlener tot cliënt.

“Kijk verder dan de regels en bedenk wat jij nodig zou hebben”

  • Kijk verder dan de regels en bedenk wat jij nodig zou hebben
  • Houd je blik vrij en open (dat is moeilijker dan je denkt)
  • Stel vragen (mensen kennen zichzelf echt beter dan jij)
  • Ga ervan uit dat er meer is dat je niet weet, dan wel
  • Ga daarom op onderzoek uit: wat is de betekenis van het lijden? waar ligt de behoefte? waar zit de pijn? hoe kan je helpen dat te verlichten?

Onthoud dat elk gedrag, hoe moeilijk te plaatsen ook, betekenis heeft. Mensen doen wat logisch is vanuit hun perspectief. Onderzoek welke aanpassingen in het hier en nu de situatie beter maken, welke ondersteuning het dagelijks leven minder stressvol maakt en wat je kan betekenen. Maak ruimte voor het verhaal, heb oog voor de context, blijf ver weg van de macht en laat je (voor)oordelen achterwege.

Misschien kunnen we niet veel meer doen, dan het zo goed mogelijk te begrijpen en accepteren dat we het meeste niet weten. En alleen voor dit moment en in het hier en nu het verschil maken.

Enthousiast over ons handboek? Leuk als je het gebruikt of deelt, maar vergeet niet de bronvermelding (Astare Handboek)

Alle onderwerpen

DSM-5

De DSM-5 is de in mei 2013 uitgekomen laatste versie van het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM). De DSM is internationaal het meest gebruikte classificatie-systeem voor psychiatrische aandoeningen.

Ervaringsdeskundigheid

Ervaringsdeskundigheid is het inzetten van eigen ervaringen om het herstelproces van anderen te ondersteunen. De term ‘ervaringsdeskundige’ kan de formele aanduiding zijn voor iemand die in die functie (en na afronding van de opleiding tot ervaringsdeskundige) werkt.

Good Lives Model

Het Good Lives Model (ontwikkeld door Tony Ward) is een holistisch model voor rehabilitatie in de forensische behandeling (van oorsprong bij zedendelicten). Het model kijkt naar onderliggende drijfveren van strafbaar gedrag.

Herstelondersteunende zorg

Herstelondersteunende zorg gaat ervan uit dat de kracht om te herstellen van mensen zelf komt en dat zij deskundig zijn op het gebied van hun eigen leven. Het gaat om het verhaal van mensen, over wie ze zijn, waar ze vandaan komen, wat is gebeurd en waar ze heen willen.

High & Intensive Care (HIC)

Een High & Intensive Care (HIC) is een afdeling voor klinische en acute zorg in de GGz, waar volgens het HIC model wordt gewerkt. Het uitgangspunt van dit model is dat mensen niet alleen worden gelaten op het moment dat zij de meeste ondersteuning nodig hebben.

Kernkwadrant

Het Kernkwadrant van Ofman (1992) is een model dat karaktereigenschappen, leerpunten en gevoeligheden van mensen inzichtelijk maakt. Het model gaat uit van kernkwaliteiten: eigenschappen die in het oog springen en onlosmakelijk met mensen verbonden zijn.

Licht verstandelijke beperking

Mensen met een licht verstandelijke beperking (lvb) hebben problemen in het dagelijks functioneren door een laag intelligentieniveau. Dit betekent vaak dat zij informatie anders en langzamer verwerken en hebben daardoor soms moeite mee te komen in het sociale en maatschappelijke verkeer.

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering is gericht op gedragsverandering. De kern van de methode is dat de hulpverlener de ander benadert als gelijkwaardig en diens overwegingen voor verandering onderzoekt. De rol van de hulpverlener is de weg naar verandering optimaal te faciliteren.

Open Dialogue

Open Dialogue is een succesvolle methode uit Finland om mensen met een psychose te begeleiden samen met het eigen steunsysteem (familie en vrienden). Het uitgangspunt is dat de wensen van degene die psychotisch is, onvoorwaardelijk worden gerespecteerd.

Positief leefklimaat

De omstandigheden van een behandeling in een gesloten omgeving zijn per definitie niet optimaal. Een gunstige invloed kan met een positief leefklimaat: een veilige omgeving waar mensen worden ondersteund en mogelijkheden zijn om te oefenen en te groeien.

Posttraumatische groei

Vaak zijn de ontwikkelmogelijkheden tijdens de moeilijke momenten in iemands leven groot. Daardoor kunnen we een moeilijke periode ook als positief ervaren. Dat fenomeen heet posttraumatische groei, waarmee zowel het proces als het resultaat wordt bedoeld.

Psychofarmaca

Psychofarmaca zijn geneesmiddelen die ingezet worden bij de behandeling van psychiatrische aandoeningen en psychologische problemen. Deze medicijnen worden voorgeschreven door een specialist en mogen alleen verstrekt worden door een bevoegd professional.

Psychose gevoeligheid

Psychosegevoeligheid is de kwetsbaarheid, waarbij mensen gedurende hun leven psychotisch kunnen ontregelen. De aard en ernst van psychotische verschijnselen kunnen gedurende het leven sterk fluctueren.

Roos van Leary

De Roos van Leary (1957) is een communicatiemodel dat interactiepatronen tussen mensen vereenvoudigt en daardoor inzichtelijk maakt. Het gebruik van de Roos kan helpen bij het analyseren van een vastgelopen en negatief reactiepatroon, bijvoorbeeld tijdens intervisie.

Suïcidaliteit

Suïcidaliteit is het denken aan en bezig zijn met zelfmoord. Het zijn gedachten, fantasieën, plannen, overwegingen over de dood (hoe het zou zijn om dood te zijn) of om een einde aan het eigen leven te maken. Soms treffen mensen voorbereidingen of doen zij een poging om zelfmoord te plegen.

Terbeschikkingstelling (tbs)

Terbeschikkingsstelling (tbs) met bevel tot verpleging is de meest bekende behandelmaatregel die uitsluitend een strafrechter kan opleggen, wanneer mensen niet toerekeningsvatbaar zijn en wanneer mensen een aanzienlijk gevaar voor de samenleving zijn.

Totale instituties

Totale instituties zijn organisaties waar mensen voor langere tijd 24 uur per dag verblijven, zoals een gevangenis of psychiatrische inrichting. Het afgesloten zijn van de buitenwereld en de vaak strenge structuur met nauwelijks privacy zorgt voor verlies van rollen die noodzakelijk zijn voor autonomie en identiteit.

Triple C

Triple C is een model voor begeleiding en behandeling van mensen met een (verstandelijke) beperking die daarnaast gedragsproblemen of psychische problemen hebben. Het model is gericht op het ervaren van het gewone leven, midden in de maatschappij.

Veranderingsmodel

Het veranderingsmodel van Prochaska en DiClemente (2002) maakt inzichtelijk via welke wegen gedragsverandering tot stand komt. Het model wordt veel gebruikt binnen de verslavings- en forensische zorg en vormt de basis van de motiverende gespreksvoering.

Verslaving

Verslaving is een toestand van fysieke en/of mentale afhankelijkheid van een middel of een gewoonte. Het verkrijgen en het gebruiken daarvan neemt mensen zodanig in beslag, dat het ten koste gaat van een goed dagelijks functioneren.

Wet verplichte ggz

De Wet Bopz is per 1 januari 2020 vervallen. In plaats daarvan zijn twee nieuwe wetten in werking getreden: de Wet zorg en dwang (Wzd) en Wet verplichte ggz (Wvggz). De Wet verplichte ggz is bedoeld voor mensen met een psychische stoornis. 

Wet zorg en dwang

De Wet Bopz is per 1 januari 2020 vervallen. In plaats daarvan zijn er twee nieuwe wetten in werking getreden: de Wet verplichte ggz (Wvggz) en de Wet zorg en dwang (Wzd). De Wet zorg en dwang is bedoeld voor mensen met een verstandelijke beperking of een psychogeriatrische aandoening.

Blijf op de hoogte
Wil je op de hoogte blijven? Meld je dan aan voor onze nieuwsbrief.
Go to Top